მთავარი » საზოგადოება

სახელმწიფო და ეკლესია

სტატიის ავტორი: | თარიღი: 03.01.2012 | 21,571 ნახვა

პასუხები აქტუალურ კითხვებზე

სამების ტაძარისახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობას ოდითგანვე მნიშვნელოვანი წვლილი შეჰქონდა ქვეყნის მომავლის შექმნაში. ისტორიის ფურცლებმა ჩვენამდე მოიტანა საერო და სასულიერო ხელისუფალთა ურთიერთობის დეტალები, რაც სამწუხაროდ, ხშირად არასასურველ ფაქტებზეც მიგვანიშნებს.

ისტორიულად რა გავლენას ახდენდა ქრისტიანობა სახელმწიფოს ცხოვრებაზე, როგორ ხდებოდა საქართველოში ეკლესიისა და სახელმწიფოს ურთიერთობა, ამ საკითხზე გვესაუბრება ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი სერგო ვარდოსანიძე.

სერგო ვარდოსანიძე: ქრისტიანობა IV საუკუნიდან მოყოლებული, სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადების შემდეგ, გადამწყვეტ როლს თამაშობდა სახელმწიფოს ცხოვრებაში. თუმცა ვერ ვიტყვით, რომ სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობა ყოველთვის ჰარმონიული იყო. გავიხსენოთ თუნდაც ვახტანგ გორგასლის ეპოქა. მთავარეპისკოპოს მიქაელსა და ვახტანგ გორგასალს შორის სერიოზული დაპირისპირება იყო. ვახტანგ მეფე იძულებული გახდა, საგანგებოდ მიემართა კონსტანტინოპოლისა და ანტიოქიის საპატრიარქოებისათვის, რომლებიც იმ დროისათვის ბიზანტიის იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდნენ და რომელზეც ქართლის ეკლესია მეტნაკლებად დამოკიდებული იყო, რათა გაეწვიათ მიქაელი და ასეც მოხდა. ამის შემდეგ ვახტანგმა დიდი რეორგანიზაცია ჩაატარა ეკლესიაში და კათალიკოსობა დაწესდა. მას შემდეგ, რაც ეკლესია დამოუკიდებელი გახდა, ის აღარ იყო არც ერთი ავტოკეფალური ეკლესიის იურისდიქციაში, ბუნებრივია, ის ძალიან დიდ როლს ასრულებდა სახელმწიფოს ცხოვრებაში. კერძოდ, განსაზღვრავდა როგორი უნდა ყოფილიყო ქრისტიანული სახელმწიფოს სულიერი ცხოვრება და კულტურა. მეფენი დიდ ანგარიშს უწევდნენ ეკლესიას, მის მწყემსთავარს და საერო ხელისუფლების გადაწყვეტილებანი ხშირად დამოკიდებული იყო ეკლესიის პირველი პირის თანხმობა-ართანხმობაზე.

დავით აღმაშენებლი ერთადერთი და განუმეორებელი მეფეა საქართველოს ისტორიაში, მან შეძლო საერო და სასულიერო ხელისუფლებას შორის სრული ჰარმონიის მიღწევა, რადგან თვითონ დავითი იყო ღრმად მორწმუნე და კარგად იცოდა, რომ ეკლესიისა და სახელმწიფოს ურთიერთობის საკითხი სერიოზული ტაქტით გაკეთებული გადაწყვეტილებების მიღებას მოითხოვდა. ამის დასტური იყო რუის-ურბნისის საეკლესიო კრება. მეფემ უპრეცენდენტო ნაბიჯი გადადგა, როცა გადაწყდა, რომ საქართველოში სასულიერო წინსვლა უნდა განსაზღვრულიყო ღირსების და არა გვარიშვილობის მიხედვით. რუის-ურბნისის საეკლესიო კრების შემდეგ ორი საკვანძო თანამდებობა – ჭყონდიდელისა და მწიგნობართუხეცესის თანამდებობები გაერთიანდა. ამ დროს, ეკლესია მიიჩნევდა, რომ მას ჭყონდიდელის სახით საკუთარი კაცი ჰყავდა სახელმწიფოს, ანუ საერო მმართველობაში, ხოლო ხელისუფლება კი ფიქრობდა, რომ თავისი კაცი ჰყავდა ეკლესიაში. ეს ეკლესიასა და სახელმწიფოს შორის ჰარმონული ურთიერთობისთვის გაკეთდა.

თუმცა, თამარის მეფობის ხანაში და შემდგომ პერიოდებშიც გვაქვს ხელისუფლებასა და ეკლესიას შორის დაპირისპირების მაგალითები. ეს დაპირისპირება კი ყოველთვის სახელმწიფოს საზიანოდ მთავრდებოდა.

-1811 წელს გაუქმდა ეკლესიის ავტოკეფალია, რა მდგომარეობაში იყო ამ დროს ქვეყანა?

– რუსები ჩვენში ერთმორწმუნეობის დროშით და სინამდვილეში კი როგორც დამპყრობლები ისე შემოვიდნენ. საქართველო XIX საუკუნის დასაწყისისათვის დაიპყრეს და შესაბამისად, არ მოითმენდნენ დამოუკიდებელი ავტოკეფალური ეკლესიის არსებობას. კათოლიკოს-პატრიარქობის გაუქმების შემდეგ, ეგზარქოსები, რომლებიც აქ იყვნენ, გამოხატავდნენ რუსეთის საერო და სასულიერო ხელისუფლების იმ რეაქციულ პოლიტიკას, რაც მათ ჩვენი ქვეყნის მიმართ გააჩნდათ.

უფრო დიდი უბედურება დაიწყო XX საუკუნეში. 1918-1921 წლებში მაშინდელი ხელისუფლების წარმომადგენლები ეკლესიას, ფაქტობრივად, მეორეხარისხოვან ორგანიზაციად მიიჩნევდნენ. ჟორდანიას ხელისუფლება ათეისტური იყო და მათ ეკლესიის მიმართ მკვეთრად უარყოფითი დამოკიდებულება ჰქონდათ. სერიოზული დაპირისპირება არსებობდა კათოლიკოს-პატრიარქ ლეონიდესა და მთავრობის თავჯდომარე ნოე ჟორდანიას შორის. თუმცა ეს კიდევ არაფერი იყო იმასთან შედარებით, რაც 1921 წლის 25 თებერვლის შემდეგ მოხდა. 15 აპრილს, ბოლშევიკური ხელისუფლების საოკუპაციო ორგანომ საქართველოს ეკლესია კანონგარეშე, იურიდიული სტატუსის არმქონე ორგანიზაციად გამოაცხადა და ფაქტობრივად, რეალურად სტატუსი საქართველოს ეკლესიას 2002 წლის “კონკორდატამდე”, ანუ “სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის გაფორმებულ ხელშეკრულებამდე” არ ჰქონდა.

დღეს ხელისუფლებაშიც და მის გარეთაც არიან ადამიანები, რომლებიც ამტკიცებენ, რომ “კონკორდატი”, რომელიც მაშინდელმა ხელისუფლებამ ეკლესიასთან გააფორმა, შეცდომა იყო, ან ამის მსგავსი “კონკორდატები” საქართველოში არსებულ სხვა დენომინაციების წარმომადგენლებთან უნდა გაფორმდეს. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ “კონკორდატის” მნიშვნელობა, ფაქტობრივად, გაუფასურდება.

– სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობა რამდენად აისახებოდა საზოგადოებაზე?

– საზოგადოება არის ეკლესიის წევრი. დაძაბულობა, რომელიც სახელმწიფო ხელისუფლებასა და ეკლესიას შორის არსებობს, ეს საზოგადოებაზეც აისახება. დღეს არასამთავრობო ორგანიზაციას ამოფარებული ადამიანები ეკლესიის, კათოლიკოს-პატრიარქის წინააღმდეგ კამპანიაში არიან ჩართულნი. ეს საზოგადოების შეგნებული ნაწილის სერიოზულ უკმაყოფილებას იწვევს. ისინი ხედავენ, რომ ამ ყველაფრის უკან უფრო სერიოზული ძალები დგანან, ვიდრე ისინი, ვინც ასპარეზზე ჩანან. მას კი შეიძლება ძალიან ცუდი შედეგი მოჰყვეს. უწმინდესმა ერთხელ სწორად ბრძანა: გადახედონ ისტორიას და თავად მიხვდებიან, მათ, ვინც ეკლესიას შეეხნენ, როგორ დაასრულეს ცხოვრება. ვინც ეკლესია დაანგრია და შეურაცხყო, მათი სახლების ადგილას ნასახლარები გაჩნდა.
თუ სახელმწიფო და ეკლესია სრულ ჰარმონიაში არ იქნებიან, ქვეყანას მომავალი არ უწერია. ეკლესია არის ქართული სახელმწიფოს, ქართველი ხალხის ინტერესების გამომხატველი.

საქართველოში 2002 წლიდან მოქმედებს სახელმწიფოსა და მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის ურთიერთობის განმსაზღვრელი სამართლებრივი დოკუმენტი, “კონკორდატი”, თუ რას ითვალისწინებს აღნიშნული კონსტიტუციური შეთანხმება, “ამბიონი” ამ საკითხთან დაკავშირებით არასამთავრობო ორგანიზაციის – ახალგაზრდა მართლმადიდებელთა გაერთიანების თავმჯდომარესა და საეკლესიო სამართლის ლექტორს დავით ჩიკვაიძეს გაესაუბრა.

დავით ჩიკვაიძე: კონსტიტუციური შეთანხმება ხელმოწერილ იქნა 2002 წლის 14 ოქტომბერს სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში, წმ. სინოდმა დაამტკიცა 17 ოქტომბერს, ხოლო პარლამენტმა – 22 ოქტომბერს. კონსტიტუციური შეთანხმების ხელმოწერას წინ უძღოდა მთელი რიგი მსჯელობები, დებატები და მოსამზადებელი სამუშაოები. კონსტიტუციური შეთანხმების თაობაზე ჯერ კიდევ 2001 წლის 30 მარტს შევიდა ცვლილება კონსტიტუციაში, კერძოდ მე-6 და მე-9 მუხლებში, რომლითაც განისაზღვრა კონსტიტუციური შეთანხმების სამართლებრივი სტატუსი: კერძოდ, იგი არის ქვეყნის უმაღლესი რანგის იურიდიული დოკუმენტი თავად კონსტიტუციის შემდეგ. მას უნდა შეესაბამებოდეს საქართველოს სახელმწიფოს მიერ რატიფიცირებული ყველა საერთაშორისო ხელშეკრულება და კანონი.

კონსტიტუციური შეთანხმება განსაზღვრავს ეკლესიის უფლებებს განათლების, ქონებრივ, საქორწინო და კულტურის სფეროებში, იცავს აღსარების საიდუმლოს, ადასტურებს სახელმწიფოს მხრიდან ეკლესიისთვის მიყენებული ზარალის არსებობას და სახელმწიფოს ვალდებულებას მისი ნაწილობრივი კომპენსაციის შესახებ, ასევე აწესრიგებს ეკლესიისა და სახელმწიფოს ურთიერთობებს სახელმწიფოს ზოგიერთი ფუნქციის შესრულების პროცესში (სამხედრო ნაწილებსა და საპატიმროებში მოძღვრის ინსტიტუტის თაობაზე).

თუმცა, აუცილებელია აღინიშნოს, რომ კონსტიტუციური შეთანხმება ზოგადად ადგენს სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთობის ჩარჩოებს, რის საფუძველზეც და შესასრულებლად უნდა გამოიცეს მთელი რიგი სამართლებრივი აქტები. ეს პროცესი ამჟამად მიმდინარეობს.

– დღეს როგორია საპატრიარქოსა და სახელმწიფოს შორის ურთიერთობები?

– მოდით, ორ ნაწილად გიპასუხებთ. გავაგრძელოთ სახელმწიფოსა და საპატრიარქოს ურთიერთობით. ამ მხრივ საქართველო მართლაც ერთ-ერთი გამორჩეული სახელმწიფოა მთელი ევროპის მასშტაბით, სადაც განსაკუთრებით არის დაცული და უზრუნველყოფილი სახელმწიფოს ძირითადი რელიგიის უფლებები. პირადი გამოცდილებით შემიძლია გითხრათ, რომ შეიძლება ეს არ იყოს ცნობილი ფართო საზოგადოებისთვის, მაგრამ საქართველოს მთავრობის მხრიდან ეკლესიისთვის დახმარება უდავოდ დიდია. ამის უამრავი მაგალითი შემიძლია გითხრათ: წელს 8 ათეულამდე სამართლებრივი აქტი გამოსცეს პრეზიდენტმა და მთავრობამ, რომლებიც ითვალისწინებდა საქართველოს საპატრიარქოსთვის მიწის ფართობების გადაცემას, ეკლესიის მშენებლობისთვის თანხის გამოყოფას, ტყის ფართობების მიჩენის წესით გადაცემას და სხვა. განუხრელად იზრდება საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან საქართველოს საპატრიარქოსათვის გამოყოფილი ტრანსფერი. 2010 წლისათვის თითქმის 12 მილიონ ლარს შეადგენს. ცალკე შეიძლება ვისაუბროთ საქართველოს პრეზიდენტის მიერ საპატრიარქოსთვის მინიჭებულ განსაკუთრებულ სტატუსზე, კერძოდ, ესაა საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის თანამდებობის, როგორც ქვეყნის ერთ-ერთი უმაღლესი თანამდებობის პირის (პრეზიდენტთან, პარლამენტის თავმჯდომარესთან და პრემიერ-მინისტრთან ერთად) განსაზღვრა და კათოლიკოს-პატრიარქის ქორეპისკოპოსის, საპატრიარქოს საგარეო განყოფილების უფროსის დასავლეთ ევროპის ეპარქიის მმართველი მღვდელმთავრის თანამდებობების დიპლომატიურ რანგთან გათანაბრება. ამგვარი მაგალითი უამრავია.

ცალკე უნდა ვისაუბროთ მთავრობისა და სხვა რელიგიური კონფესიების ურთიერთობებზე. უნდა ითქვას, რომ მათ ამ სახის პრივილეგიები არა აქვთ. დღესდღეობით რელიგიის შესახებ კანონიც კი არ არსებობს და სხვა ყველა კონფესია საქართველოში ააიპ-ის (არაკომერციული (არასამეწარმეო) იურიდიული პირი) სტატუსით არსებობს. სახელმწიფო, ფაქტობრივად, არ ერევა მათ საქმიანობაში, არც ხელს უწყობს და არც რაიმე უპირატესობებს ანიჭებს მათ.

– რამდენად მნიშვნელოვანია “რელიგიის შესახებ” კანონის არსებობა?

– ჩემი აზრით, აუცილებელია. რელიგიური ორგანიზაცია არ არის კავშირი, ფონდი და არასამთავრობო ორგანიზაცია, რომ იგი ააიპ-ის სტატუსით დარეგისტრირდეს. თითოეულ რელიგიურ ორგანიზაციას თავისი წარსული აქვს, ზოგ მათგანს ძალიან მდიდარი და მრავალსაუკუნოვანი. ამის გათვალისწინებით, რელიგიური ორგანიზაციის გათანაბრება ორი-სამი ადამიანის მიერ დაფუძნებულ უბრალო ააიპ-თან, ჩემი აზრით, მიუღებელია. მით უფრო, რომ ისეთ მნიშვნელოვან სფეროს, როგორიც რელიგიაა, მიზანშეწონილია კანონი აწესრიგებდეს. რამდენად არის დასაშვები რელიგიური მსვლელობები? რა კატეგორიის დასახლებულ პუნქტებში? ვის აქვს უფლება ააგოს საკულტო ნაგებობა, სად და რა ზომის? ყველაფერ ამას რელიგიის შესახებ კანონმა უნდა გასცეს პასუხი. განსაკუთრებით იმის გათვალისწინებით, რომ მსგავსი მნიშვნელოვანი სფეროების რეგულირება კანონით არის უზრუნველყოფილი. თუნდაც ავიღოთ პოლიტიკური გაერთიანებები, მათ საქმიანობას ცალკე კანონი აწესრიგებს. ამიტომ, სასურველია, მსგავსივე ვითარება იყოს რელიგიურ ორგანიზაციებთან მიმართებაშიც.

– დღეს მოითხოვენ, რომ დემოკრატიულ სახელმწიფოში არც ერთი რელიგია რაიმე უპირატესობით არ უნდა სარგებლობდეს. როგორი ვითარებაა ამ მხრივ დასავლეთში? რეალურად არის თუ არა საქართველოში მართლმადიდებლური რელიგიის უპირატესობა?

– ეს აბსურდია. პირიქით, სწორედ რომ დემოკრატიული სახელმწიფოსთვის არის დამახასიათებელი რელიგიური უპირატესობა. რელიგიის სავალდებულო რანგში აყვანა ან მისი სრული ნიველირება მახასიათებელია შესაბამისად ისლამური და ბოლშევიკური აზროვნებისთვის. დემოკრატიული წყობილება, პატივს სცემს რა უმრავლესობის აზრს, ბუნებრივია, ასეთი სურვილის შემთხვევაში, უპირატესობას ანიჭებს რომელიმე რელიგიურ ორგანიზაციას, მაგრამ, ამავე დროს, დემოკრატიისვე პრინციპის გათვალისწინებით უმცირესობათა უფლებების დაცვის თაობაზე, იცავს და უზრუნველყოფს რელიგიური უმცირესობების უფლებებს. ამასთან, აუცილებელია აღინიშნოს, რომ ამ უპირატესობას არ აქვს ქაოტური ხასიათი, არამედ მკაცრად არის კანონმდებლობით რეგლამენტირებული, იგი პრინციპულად არ ვრცელდება მოქალაქეთა ურთიერთობებზე და არანაირი ფორმით არ ზღუდავს მათ თანასწორობას და ეფუძნება ისტორიულ გამოცდილებას.

თუკი გადავხედავთ ევროპის კავშირის წევრ სახელმწიფოებს, 27 წევრიდან 5 მათგანს (გაერთიანებული სამეფო, მალტა, კვიპროსი, საბერძნეთი, დანია) პირდაპირ აქვს სახელმწიფო რელიგია, ხოლო განსაკუთრებული უპირატესობის მქონე რელიგია აქვს 12 მათგანს (ლიხტენშტაინი, მონაკო, იტალია, პოლონეთი, პორტუგალია, სლოვაკეთი, ესპანეთი, ფინეთი, ისლანდია, ნორვეგია, ირლანდია, შვედეთი). როგორც თავადაც ხედავთ, ამ 17 სახელმწიფოდან მხოლოდ 2 მათგანია პოსტ-სოციალისტური ქვეყანა. რელიგიური ორგანიზაციის უპირატესობა არათუ არადემოკრატიულია, პირიქით, ერთ-ერთი მახასიათებელია დემოკრატიის.

რაც შეეხება საქართველოს, ჩვენ ცხადია, არ ვართ ევროპის კავშირის წევრი სახელმწიფო, მაგრამ საქართველო ამ მხრივ აშკარად წინ უსწრებს სხვა პოსტ-სოციალისტურ ქვეყნებს. მარტო ის რად ღირს, რომ აღმოსავლეთ ევროპის სახელმწიფოებში ჯვრიანი დროშა მხოლოდ საქართველოს აქვს (და კიდევ სლოვაკეთს დროშაზე აქვს ჯვრიანი გერბი), მაშინ როდესაც ამგვარი დროშა თითქმის ნახევარ დასავლეთ ევროპულ სახელმწიფოს გააჩნია (გაერთიანებული სამეფო, დანია, შვედეთი, ნორვეგია, ფინეთი, შვეიცარია, ისლანდია). მინახავს რამდენიმე ევროპული გამოცემა, სადაც საქართველო მისი კანონმდებლობის გათვალისწინებით, შეყვანილია იმ სახელმწიფოთა ნუსხაში, რომლებსაც აქვთ პრივილეგირებული სარწმუნოება.

თეონა ნოზაძე


სტატიაზე ვრცელდება "ამბიონის" საავტორო უფლებები


კომენტარების შინაარსზე პასუხს არ აგებს "ამბიონის" რედაქცია. გთხოვთ, უცენზურო და კანონის საწინააღმდეგო შინაარსის შემცველი კომენტარების დაწერისგან თავი შეიკავოთ.

კომენტარი არ არის »

  • Zurab Natsvlishvili says:

    ყველაფერში ვეთანხმები ჩემს უფროს ძმას – დავითს.

    რომელიმე რელიგიისთვის უპირატესობის მინიჭება კონკრეტული ისტორიული თუ კულტურული აუცილებლობიდან გამომდინარეობს და სულაც არ გულისხმობს სხვა რელიგიების ან მათი მიმდევრების უფლებების დარღვევას ან შეზღუდვას. ყოველი ინდივიდი რელიგიური კუთვნილებისაგან დამოუკიდებლად განიხილება მაინც.

    რელიგიურ ორგანიზაციებს რაც შეეხება, მათზე ცალკე რეგულირების არსებობა მართლაც აუცილებელია.

  • ნინო says:

    ძალიან საინტერესო ინფორმაციაა.. მე პირადად არცერთი რელიგიის მოწინააგმდეგე არ ვარ.. თუმცა ვფიქრობ, რომ რაგაც რეგულაცია აუცილებლად უნდა მოხდეს სახელმწიფოს მხრიდან. მაგალიად შვეიცარიაში არსებობს ასეთი კანონი რომლის თანახმადას 1 მეჩეთის აშენება შეიძლება მხოლოდ 100 000 მუსულმანზე.. ჩვენთან კიდევ ამ ბოლო 4–5 წლის მანძილზე 32 მეჩეთი აშენდა გარდაბნის რაიონში.. კიდევ ვიმეორებ რომ მუსულმანურ რელიგიას, ისევე როგორც სხვას, ძალიან დიდ პატივს ვცემ და საწინააგმდეგო არაფერი მაქვს..

  • ანუკა ჭაჭიაშვილი says:

    ბატონი დავით ჩიკვაიძე ჩემი ლექტორი იყო უნივერსიტეტში, საეკლესიო სამართალს მიკითხავდა… უზარმაზარ პატივს ვცემ და ვეთანხმები მის ყველა მოსაზრებას…

  • ნესტანი says:

    დიდი მადლობა თეო, ძალიან საინტერესო ინფორმაციაა..

კომენტარის დატოვება

დაწერეთ თქვენი კომენტარი. თქვენ შეგიძლიათ გამოიწეროთ ეს კომენტარები RSS არხის საშუალებით

გთხოვთ იყოთ თემასთან ახლოს, სპამ კომენტარები დაიბლოკება სისტემის მიერ.

შეგიძლიათ გამოიყენოთ შემდეგი ტეგები:

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong> 

კომენტირებისას შეგიძლიათ გამოიყენოთ თქვენი Gravatar-ი