21 ივლისი 2024, კვირა
მთავარიქრისტიანობაღვთისმეტყველებისა და ფილოლოგიის თანამეგობრობის შესახებ

ღვთისმეტყველებისა და ფილოლოგიის თანამეგობრობის შესახებ

იღუმენი აღათანგელოზი (გაგუა)

ქრისტიანული ღვთისმეტყველება – თავის მართლმადიდებლურ დოქტრინაში – იწყება საღვთო სიტყვიდან (ბერძნ. λόγος – ლოგოსი) და წინებიდან (ბერძნ. βιβλία – მრავლ. რიცხვ. სიტყვიდან βιβλίον – «წიგნი»; ბიბლია), წიგნი რომელთაც ინახავს და უფრთხილდება ეკლესია, როგორც მორწმუნეთა კრებული და თაობათა ისტორია. ეკლესიის დოქტრინალურ სწავლებაში კონკრეტიზებული ღვთისმეტყველება ხელს უწყობს რწმენის, როგორც ცხოვრებისეული საზრისის გამოვლინების განმტკიცებას.

ამავე დროს, მნიშვნელოვანია, გვახსოვდეს, რომ თითოეულ განცალკევებულად არსებულ ნაციონალურ კულტურაში ადგილობრივი საეკლესიო ტრადიციის ჩამოყალიბება გულისხმობს მრავალფეროვან კომბინაციას და აზრთა და ფორმათა თავისებურ ლოგიკას, რომელიც უარყოფს ნაციონალურ დომინანტს, როგორც რაღაც განსაკუთრებულს. ფილეტიზმი (ბერძნ. φυλετισμός, φυλή – «გვარი, მოდგმა», ტომი»), როგორც ადგილობრივ მართლმადიდებელ ეკლესიებში არსებული ტენდენცია – ნაციონალური ინტერესებისათვის უპირატესობის მინიჭება – ზოგად საეკლესიოსთან მიმართებაში, ერესად შეირაცხა 1872 წელს, კონსტანტინეპოლის ადგილობრივ კრებაზე.

შევნიშნავთ, რომ აქ ლაპარაკია, მსოფლიო მართლმადიდებლობის ადგილობრივი ტრადიციების არა მხოლოდ ისტორიულ-კულტურულ და რელიგიურ-ზნეობრივ სპეციფიკაზე, რომელთა უფლებები, თვითმყოფადობა და უნიკალურობა უდავოა!.. ლაპარაკია ენის ბუნების ლინგვისტიკური, ფილოლოგიური (უფრო ფართოდ – საღვთისმეტყველო) განმარტების გამოცდილებაზე, ენისა, რომელზედაც ხდება სანათლავად მომზადება (ბერძნ. Κατήχησις – დარიგება, სწავლება) და ქადაგება (ბერძნ. κήρυγμα – განცხადება, გახმოვანება, მოწოდება, ქადაგება), ანუ, რწმენაში განსწავლა.

ქრისტიანული ლოგოსი დაკავშირებულია გამოუთქმელის სიღრმეებთან, გამოუთქმელის საიდუმლოებებთან, თუმცა ამავდროულად ის ფლობს გაცხადებულსაც – რაც განხორციელებულია ადამიანურ სიტყვებში: სახარების, მოციქულთა და ეკლესიის მასწავლებელთა სიტყვების სახით, ქრისტიანული ღვთისმსახურების საკრალური ენითა და პირველ რიგში – ლიტურგიით. და ასევე ქადაგებით: იმ წმინდა მამათა და ქრისტიან მოაზროვნეთა აზრებითა და სიტყვებით, რომლებიც სხვადასხვა ენებზე წერდნენ და სხვადასხვა კულტურის, ქვეყნისა და ერის წარმომადგენლები იყვნენ.

ძე ღვთისას, იესო ქრისტეს განხორციელებით კაცობრივ ენათა სიმბოლიზებულ სიღრმეებში დაფარული შესაძლებლობების რეალიზაცია ხდება. ენა, რომელზედაც ქრისტიანული კულტურა და ქრისტიანული ღვთისმეტყველება ლაპარაკობს, ლინგვისტურად მოზომილი და რეგისტრირებულია, თუმცაღა ამ ენათა საღმრთოობისა თუ ხრწნადობა-მიწიერების შეფარდება მხოლოდ ღმერთმა იცის.

კაცობრივი ღირსება შეიძლება გაიფლანგოს და კვალავ აღორძინდეს. აზრი, რომელიც არ არის განმტკიცებული ღმერთში და ენობრივი ფორმით არ გამოიხატა, მითის გაურკვეველ წიაღში აღმოჩნდება, ის უკვე ვეღარ დარჩება დამოუკიდებელ აზრად, რადგანაც – პირველქმნილ მდგომარეობაში დაბრუნებული და არქაულ ფორმებში ჩაძირული – ლოგოსის ნათელს მოაკლდება და წყვდიად (მეონად) გარდაიქმნება (ბერძნ. μὴὄν – არ-არსი): «მეონი – ამ კატეგორიის ამგვარ განსაზღვრებას გვთავაზობს ა.ფ. ლოსევი – არ წარმოადგენს არც არანაირ ხარისხს და არც რაოდენობას, არც ფორმას, არც ურთიერთობას, არც მყოფობას, არც სიმყარეს, არც მოძრაობას. ის მხოლოდ ამ ყველაფერისადმი დამოკიდებულებაა და სწორედ რომ „სხვაა“ ის, ამ ყველაფერთან მიმართებაში. მას არ გააჩნია არანაირი თვითმყოფადი ბუნება, ის მხოლოდ „სხვა“-ობის ერთი მომენტია არსით, გაყოფისა და განსხვავების მომენტი.

დაცემული სამყაროს სიტუაციაში ქრისტიანთაგან სასოებული სიტყვის პირველქმნულობა და სამყაროს ჭვრეტა მიუღწეველ მიზნად რჩება. თუმცაღა თავად სწრაფვა სამყაროს შემოქმედებითად შეცნობის სიწმინდისაკენ – ქრისტიანული ღვთისმეტყველების ენის პრიზმაში – მორწმუნისათვის სრულიად მიღწევადი და აუცილებელი ამოცანაა. მისი გადაჭრა ადამიანის თავისუფალ ნებაზე და ამ კეთილ საქმეში ღვთის შეწევნაზეა დამოკიდებული: «თქვა უფალმა – ხაზს უსვამს წმინდა თეოფანე დაყუდებული – „უკუეთუ ძემან განგათავისუფლნეს, ჭეშმარიტად თავისუფალ იყვნეთ.“ აი, სად არის თავისუფლება! გონება არცოდნის, ცდომილების, ცრურწმენის, გაუგებრობის ბორკილებითაა შეკრული. მას ეშინია, მაგრამ მათგან თავის დახსნა არ შეუძლია, მიესალბუნე უფალს და ის განგინათლებს წყვდიადს და ყველა ბორკილს – შენს სულს რომ სტანჯავს – გახსნის. ნებას ბორკავს ვნებები და ღვაწლისთვის სივრცეს არ უტოვებს მას, ის ხელ-ფეხშეკრულივით ფართხალებს და თავის დახსნას კი ვერ ახერხებს; მაგრამ მიესალბუნე უფალს და ის შენ სამსონის ძალას მოგცემს, დაწყვეტს შენს მბოჭავ ტყუილის ბორკილებს. გული გამუდმებული შფოთითაა მოცული და მოსვენება არ აქვს, მაგრამ მიესალბუნე ღმერთს და იგი დაგამშვიდებს შენ; და შეურიგდები საკუთარ თავს და, ირგვლივ ყველაფრის ნათლად მხედველი, დაუბრკოლებლად და წაუბორძიკებლად ივლი უფლისკენ – ამ ცხოვრების წყვდიადსა და სიბნელეს შორის, – ნეტარი, სიხარულითა და უბრალოებით სავსე მარადისობისაკენ.

ამგვარად, ღვთისშემეცნების პროცესის ანტინომიურობა გვიბიძგებს განვიხილოთ საღვთისმეტყველო მეცნიერებათა ენა კულტურული – პრიმიტიული; საკრალური – პროფანირებული; ლოგოსური – მეონური პრობლემატიკით, რაც დამახასიათებელი არის კიდეც ბიბლიური ეგზეგეტიკისა და ჰერმანევტიკისთვის. სწორედ რომ ამ – თავიანთი არსით ფილოლოგიური – დისციპლინების ფარგლებში შეიძლება, რომ სერიოზულად ვილაპარაკოთ ქრისტიანული ღვთისმეტყველების ბუნებასა და თვისებებზე.

უდავოდ უნდა გვახსოვდეს ფილოლოგიურ მეცნიერებათა ისტორიზმი. ფილოლოგია დამოუკიდებელ მეცნიერებად ჩამოყალიბდა აღორძინების ეპოქაში – ანტიკური კულტურის ინტელექტუალური მისწრაფების საფუძველზე და იმთავითვე სიტყვიერი კულტურის ისტორიული კვლევების კონტექსტებთან იყო დაკავშირებული.

თუმცა, ფილოლოგიის აღმოცენების სწორედ რომ ისტორიული ხასიათი გახდა მისი ზეამოცანის განმაპიროებებელი გადამწყვეტი ფაქტორი. ესაა უდროობის ფაქტორის პრობლემა – ფილოლოგიური კვლევის, მისი უნივერსალური დანიშნულების კონტექსტში, რაც როგორც წესი (ფილოლოგიის ჩამოყალიბებამდე) თეოლოგიური ეგზეგეტიკის ინტერესში შედიოდა. ამ კუთხით, ფილოლოგია და ეგზეგეტიკა (ფართო აზრით – ჰერმენევტიკა) მხოლოდ ერთმანეთის მუდმივი ოპონენტები კი არ არიან, არამედ თანამგზავრებიც – ისტორიულ გზაზეც – მარადისობისკენ მიმავალ გზაზე.

შემთხვევით კი არ ციტირებენ უდიდესი რუსი ფილოლოგის ს.ს. ავერინცევის გამონათქვამს ფილოლოგიაზე, როგორც „ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა თანამეგობრობაზე,“ რომელიც მიმართულია სულიერი კულტურის შესწავლაზე, „წერილობითი ტექსტების ენობრივი და სტილისტური ანალიზის საშუალებით.“
ფილოლოგი, ს.ს. ავერინცევის თვალსაზრისით, მოვალეა იცოდეს, პირდაპირ რომ ვთქვათ, ყველაფერი, რადგანაც ეს ყველაფერი, შეიძლება დაჭირდეს ტექსტის კომენიტრებისა და განმარტებისათვის. კომენტირებული განმარტება, ახსნა, გაგება, ინტერპრეტაცია – ყველა ეს ფილოლოგიაში გამოყენებული აზრობრივი ოპერაცია უშუალოდ უკავშირდება ჰერმენევტიკულ და ეგზეგეტიკურ მეთოდოლოგიას. ამიტომ, ჩვენ ს.ს. ავერინცევის კვალად, სრული პასუხისმგებლობით შეგვიძლია, გამოვაცხადოთ „ღვთისმეტყველებისა და ფილოლოგიის ჰუმანიტარული მეგობრობა!“ – მსოფლიო ქრისტიანული კულტურის სულიერი მიღწევების საქმეში.
კულტურა გენეტიკურ კავშირშია კულტთან – სამყაროს მიერ დამუშავებულ და შერაცხულ რელიგიურ სიმბოლოებთან, ხატებთან და წესებთან (ლათ. cultus – დამუშავება, გადამუშავება; ცხოვრების წესი). ქრისტიანულმა კულტურამ სულის დამუშავების გამოცდილება შეიძინა, რაც ეყრდნობა ღვთის განხორციელების ჭეშმარიტების შეცნობას, იესო ქრისტეს ჯვარზე სიკვდილსა და აღდგომას, რაც დამოწმებულია წმინდა წერილსა და წმინდა გარდამოცემაში – წერილობით ტექსტებში და თვითმხილველების, მისი მოწაფეების წერილობითად დაფიქსირებულ მონათხრობებში.

თანამედროვე მართლმადიდებელი ღვთისმეტყველი მარტო საღვთისმეტყველო და რელიგიათმცოდნეობით მომზადებას კი არ უნდა გადიოდეს, არამედ, ლინგვოკულტუროლოგიურ და ფილოსოფიურ კომპეტენციასაც უნდა ფლობდეს, მან უნდა იცოდეს ძველი კლასიკური ენების საფუძვლები, რომლებზედაც ლაპარაკობდა და ღვთისმეტყველებდა ქრისტიანული ეკლესია.

ადრექრისტიანული აპოლოგეტიკური ტექსტები, ჰიმნები, ლოცვები და ერთი, სამპიროვანი ღმერთის, ღვთისმშობლისა და წმინდანების განმადიდებელი სხვა სიტყვიერი ფორმები ტრადიციულად დაკავშირებული იყო საკრალური ტექსტების პრაქტიკის მთელ კომპლექსთან. ქრისტიანული მწერლობა და ლიტერატურა ისტორიულად ფორმირებას იწყებს ძველბერძნული და ახალოაღმოსავლური (პირველ რიგში, ბიბლიური) საწიგნო-სამწერლობო ტრადიციის კულტურული ურთიერთზემოქმედების კონტექსტში. სიტყვიერების სფეროში ორი კულტურული ტრადიციის ურთიერთზემოქმედებამ ქრისტიანული ტექსტების მრავალფეროვანი ტიპოლოგია შექმნა (აგიოგრაფია, ქადაგება, ჰიმნოგრაფია, ლიტურგიკული – ტექსტური ტრადიცია, ლოცვანი, ღვთისმეტყველება, ჰერმანევტიკა და სხვ.), რამაც ახლოაღმოსავლეთის ბიბლიური ტიპის ისტორიზმისა და გვიანი ანტიკური ხანის ჰერმანევტიკის და ფილოსოფიის აბსტრაქტული უნივერსალიზმის ინტეგრირება შეძლო.

ლოგოსის განსხვავებული რელიგიური კონცეპციები ამ შერწყმას კულტურულ და ონტოლოგიურ დონეზე განსაზღვრავენ. ლოგოსის, როგორც სამყაროს თავდაპირველი პრინციპის პანთეისტური გაგება, მომდევნო პერიოდის ფილოსოფიაში აბსოლუტური პიროვნების – ქრისტე-ლოგოსის საღვთისმეტყველო პრინციპის სრულყოფისა და განვითარების საფუძვლად იქცა.

ისტორიზმი (როგორც ქრონოლოგიის, ანუ, დროში განვითარების პრინციპი) და ესქატოლოგიზმი (როგორც სამყაროს დასასრულის მოლოდინის უდროო პრინციპი) , როგორც ცნობილია, შეერთდა მრავალგვარ ქრისტიანულ თუ ფსევდოქრისტიანულ – ლოგოსის გვიანანტიკურ კონცეპციებში (გნოსტიციზმში, ნეოპლატონიზმში, ჰერმეტიზმში).
მართლმადიდებლური საღვთისმეტყველო პარადიგმა, როგორადაც ის მსოფლიო კრებების ეპოქაში ჩამოყალიბდა, განისაზღვრება ანტიკური ფილოსოფიის და რიტორიკის (ბიზანტიაში – ჰომილეტიკის), ასევე ლოცვითი და ასკეტური პრაქტიკისა და ქრისტიანული სწავლების პროვოდენციალური კონტექსტების შერწყმით. ამგვარად, თავს იჩენს საღვთისმეტყველო დისკურსის მართლმადიდებლობასთან გენერაციის სპეციფიკური წარმოდგენა. მისი წარმოშობა და განვითარება, სხვა მიზეზებთან ერთად, დაკავშირებულია ქრისტიანული მწერლობის ფორმირების სტადიათა მონაცვლეობასთან.

ს.ს. ავერინცევმა სიტყვიერი კულტურის განვითარების ასეთი ფაზები განსაზღვრა, როგორც „დორეფლექტური ტრადიციონალიზმი“ (ახლოაღმოსავლური სიტყვიერების ტრადიცია) და „რეფლექტური ტრადიციონალიზმი“ (ანტიკური ტრადიცია, ქრისტიანული ჰომილეტიკა). „ელინურმა კლასიკამ – შენიშნავს ს.ს. ავერინცევი – მოამზადა და განახორციელა, ხოლო ამ კლასიკის გვიან ანტიკურმა ეპილოგმა გააფართოვა და განამტკიცა მსოფლიო-ისტორიული შემობრუნება – დორეფლექტური ტრადიციონალიზმიდან, რომელიც დამახასიათებელი იყო სიტყვიერი კულტურისათვის თვით დამწერლობითამდელ სტადიაზე, ასევე ახლო აღმოსავლეთის ლიტრატურებში, თავად ბერძნული ლიტერატურის არქაულ წყაროებში, – რეფლექტური ტრადიციონალიზმისაკენ, რომელიც დარჩა, როგორც ლიტერატურული განვითარების კონსტანტი შუასაუკუნეების და აღორძინების ხანაში, ბაროკოსა და კლასიციზმისთვის და საბოლოოდ გაუქმდა მხოლოდ ინდუსტრიული ეპოქის ანტიტრადიციონალისტური ტენდენციების შედეგად.

დორეფლექტური ტრადიციონალიზმის ფაზა მოიცავს უძველესი ხანის საკრალური ტექსტების კომპლექსს, რომელთა ნაწილი აღმოსავლეთის რიტუალურ საწეს-განგებო კულტურის დომინანტურია. რელიგიური შეხედულება სახელთა საკრალურ ერთობაზე და მის არსზე, ძველი აღმოსავლეთის კულტურების გავრცელებულ მითოლოგიურ არქეტიპად გვევლინება (ამ ტრადიციას ვხვდებით შუმერულ, ინდურ, ეგვიპტურ, იუდეურ კულტურებში). ღმერთის სახელის წარმოითქმის ტაბუირება ძველ იუდეურ რელიგიაში რიტუალური სიტყვის მაგიზმზე მითოლოგიური წარმოდგენით იყო ნაკარნახევი: უძველესი რიტუალის ჩარჩოებში მოქცეული სიტყვა გამოიყენებოდა როგორც „იარაღი“ და არა როგორც მხატვრული გამოხატვის ატრიბუტული საშულება.

არქაულობის რიტუალიზმი და მითოლოგიზმი რეფლექტური ტრადიციონალიზმის ფაზით ნაცვლდება მაშინ, როდესაც მაგიური ცნობიერება მისთვის დამახასიათებელ პირველყოფილ სინკრეტიზმს კარგავს და ხელახალი დიფერენცირებისთვის ახალ ესთეტიურ მხარეს აღმოაჩენს. ამგვარად, უძველეს სიტყვიერებაში ყალიბდება მხატვრული გამონაგონისა და პირობითობის კატეგორიები, რაც ლიტერატურისა და ხელოვნების საერო, სეკულარიზებული ფორმებისთვისაა დამახასიათებელი. ამავე ფაზაში მითი გაიაზრება და ტრანსფორმირდება ლოგიკის სფეროში – წარმოიშობა მითოლოგია. ამის კვლად ფორმირდება ავტორი-შემოქმედის კატეგორია და მასთან დაკავშირებული საავტორო მითოლოგია. თუმცაღა რელიგიური ცნობიერება არსად ქრება, მას გარდაქმნის ქრისტეს სწავლების ნათელი და თავად ქრისტე, ვინც ქრისტიანული ღვთისმეტყველების ალფა და ომეგაა. ამგვარად, წარმართობისა და ძველიაღთქმისეული ხანის პირველყოფილი მაგიზმი ადგილს უთმობს ქრისტიანობის ნამდვილ რელიგიურ გაცნობიერებას: „ადამიანის მიღმიერთან ურთიერთობაში მაგიური და რელიგიური მიმართებები არსებითი სახით განსხვავებულია. რელიგიაში ადამიანი ღვთაებას აღიქვამს, როგორც თავისუფალ პიროვნებას, რომელსაც შეიძლება სთხოვო, მოწყალედ განაწყო, რომლისგანაც შეიძლება მოითხოვო და ა.შ. როგორც თავისუფლების სფერო, რელიგია უეჭველად გულისხმობს განუსაზღვრელობისა და რისკის მომენტს: ღმერთთან დიალოგის შედეგი პრინციპულად გაუთვლელია; რელიგიური რწმენა დაჯერება კი არ არის, არამედ – სიყვარულზე დამყარებული ნდობა.

წარმართობის მაგია დორეფლექტურ დონეზე მითო-ცნობიერებას ეყრდნობა და ფანტაზიასა და რეალობას, ჯადოქრობასა და ნამდვილ სასწაულს, ჰალუცინაციურ ბოდვასა და სარწმუნოს არ განარჩევს. შეთქმისა და ჯადოქრობის მაგიური ტექნიკა, ანუ, სიტყვიერი რიტუალური ფორმების გამოყენება ონტოლოგიურად და ისტორიულად, – მამა პალვე ფლორენსკის დაკვირვებით – სამრეწველო ტექნიკისა და მთელი მატერიალურ-ტექნიკური სფეროს წინაპირობაა.

ეკლესიის ლოცვა გამორიცხავს რომელიმე სხვა ნების აღსრულებას, გარდა ერთი, სამსახოვანი ღმერთისა, – სახლითა მამისათა და ძისათა და სულისა წმინდისათა. ქრისტიანული ლოცვა, მამისაკენ მიმართული – მისი სახელის სადიდებლად ლოგოსში რომ გამოიხატება (ქრისტეს სახელით), სულიწმიდის მადლით გაგებასა და გააზრებას ბადებს. საღვთო გამოცხადების ენერგიებში წმინდა მოღვაწეთა სულიერი გამოცდილების საშუალებით, ქრისტიანთა ლოცვა ტელეოლოგიურად მიემართება ღმერთს. სწორედ ამაში მდგომარეობს მათი კარდინალური სხვაობა დემონური შამანიზმისა და პირველყოფილი მაგიისაგან: მაგიური წესები და წარმართული რიტუალი, რაც მაგის სურვილის მიხედვითაა დეტერმინირებული. მლოცველი ქრისტიანის რელიგიური რწმენა შეწევნას ელის, როგორც ზემოთ უკვე აღინიშნა კიდეც, – ყველაზე მოულოდნელი, და სრულიად საღი აზრის მქონე მდგომრეობაში არაპროგნოზირებადი, წარმოუდგენელი ფორმის სახით, რასაც სასწაული ეწოდება. მაგიზმის ფენომენი ესაა ობიექტური რეალობის ადამიანის ნებისადმი დაქვემდებარება – ცრუ ყოვლისშემძლეობის საშუალებით, რაც დემონურ მზაკვრობაზე და მისგან განვითარებულ კაცობრივ ამპარტავნებაზეა აღმოცენებული. ამიტომ, შეიძლება ითქვას, რომ ყველა ძველი, მაგიური, წესი-ფორმულა და ფიცი ყალიბდება, როგორც ოკულტურ-დემონური ძალების კონცენტრირებული ფენები.

ქრისტიანი ხალხების სულიერი ზრდისა და კულტურულ-ისტორიული განვითარების პროცესში განხორციელებული სიტყვა-ლოგოსი-ქრისტეს სიმბოლისტური ენერგიზმი საღვთო და ადამიანური ნების სინერგიული ურთიერთობის ერთადერთ წყაროდ გვევლინება: «სიტყვა სინერგიულია… – წერდა მღვდელი და სწავლული მამა პავლე ფლოროვსკი. სიტყვა მეთოდია, კონცენტრაციის მეთოდი! ერთ ფოკუსში მოკრებილი მთელი ხალხის ისტორიული ნება… სიტყვაზე მაქვს ძალაუფლება და საქმე ძალაში კი არ არის, არამედ, იმის უნარში, რომ საჭირო მიმართულება მივცე. და ჩემგან წარმოთქმულ სიტყვასთან ერთად იძვრის და სივრცეს მსჭვალავს ჩემი კონცენტრირებული ნება, ჩემგან მოკრებილი ყურადღების ძალა».

ჩვენგან ზემოთციტირებულ შრომაში „სიტყვის მაგიურობა“ მამა პ. ფლოროვსკი დაწვრილებით აანალიზებს პირველყოფილი მაგიის ფენომენებს და მათ ქრისტიანული სიტყვიერი შემოქმედების „ორგანიზებულ“ კონცეპციას შეუპირისპირებს. ორგანიციზმი სიტყვის გაგებით ანტიკურ ტრადიციამდე მიდის. – აღნიშნავდა სწავლული. კულტურის ისტორიაში, „ორგანიკული“, სიტყვის გაგებით, ანტიკურ ტრადიციამდე მიდის. მიუთითებდა მეცნიერი. კულტურის ისტორიაში სიტყვის ორგანიკულ თეორიას სხვადასხვა ვარიანტი ჰქონდა, მაგრამ მისი ძირითადი იდეა სიტყვის, როგორც განსაკუთრებული სხეულებრივი ორგანიზმის გაგებაში მდგომარეობდა. ო.პ. ფლოროვსკი ადამიანურ სიტყვას განმარტავს როგორც ორგანიზმს, ფიზიკურ სხეულს, ცოცხალ არსებას. მისი ორგანოპროექციის თეორია პირდაპირ იმის შესაძლებლობიდან იწყება, რომ „დავინახოთ სიტყვაში ორგანიზმი… ცოცხალი არსება, რომელიც ჩვენს სახმო ორგანოებს გამოეყოფა, რომელიც ჩვენს სახმო წიაღში (საშოში) იშობა.“
ფილოსოფიის „ორგანიკული სკოლა“ ვერცხლის ხანის რუსული რელიგიური აზროვნებისთვის საკმაოდ კარგად იყო ცნობილი. სწორედ ამ ეპოქაში, რუსეთში, ათონელ იმიასლავც ბერებთან პოლემიკაში – მართლმადიდებლურ-დოგმატიკური საკითხების ირგვლივ – კვლავ იჩენს თავს საღვთისმეტყველო პრობლემატიკა ისიხაზმთან დაკავშირებით, რომელიც თვისთავად ბიზანტიაში XIV საუკუნეში ჩამოყალიბებულ მართლმადიდებლურ სწავლებას წარმოადგენს. სწორედ რომ ისიხაზმში, ქრისტიანულ და კერძოდ იესოს ლოცვას მიენიჭა უეჭველი საღვთისმეტყველო მნიშვნელობა. ლოცვა ისიხაზმში განიხილება არა მხოლოდ როგორც ღვთისშემეცნებისაკენ მიმავალი გულის და გონებისმიერი გზა, არამედ, როგორც ღვთისშემეცნებისა და ღვთისმეტყველების ძირითადი კომპონენტი. მამა იოანე მეიენდორფი აღნიშნავს: ბიზანტიელებმა მიიღეს გამოცხადების ის კონცეპცია, რომელიც არსობრივად განსხვავდება დასავლურისგან და „რომელიც აღიარეს, რომ ჭეშმარიტების დანახვისა და განცდის უნარი ნებისმიერი ქრისტიანის და განსაკუთრებით კი წმინდანის პრივილეგია და შესაძლებლობაა. რამდენადაც ბიზანტიაში ცნება „ღვთისმეტყველება“- თეოლოგია – კაბადოკიელი მამების კვალად – თეორიისაგან (ბერძნულად „ჭვრეტისაგან“) განუყოფელი იყო, ამიტომ თეოლოგია – დასავლურისაგან განსხვავებით – ვერაფრით იქნებოდა ვერც გაცხადებული წინაპირობებით ნაკარნახევი რაციონალური დედუქცია, ან ეკლესიის მაგისტერიუმით დამტკიცებული რამ. ეს უფრო წმინდანთა გამოცდილებითი ჭვრეტა იყო, რომლის ნამდვილობაც ცხადია, წმინდა წერილთან და წმინდა გარადმოცემასთან შესაბამისობაში უნდა ირწმუნო. ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ღვთისმეტყველთა აზროვნებიდან სრულიად განდევნილია რაციონალური დედუქციური პროცესი. მაგრამ ამგვარი განსჯისმიერი დასკვნები ბიზანტიელებს ღვთისმეტყველების ყველზე დაბალ და ნაკლებსაიმედო მეთოდად მიაჩნდათ. ამ სულიერ გამოცდილებას ისინი მხოლოდ ინტელექტის საკუთრებად კი არ თვლიდნენ (თუმცა, ინტელექტი სრულად არ გამოირიცხებოდა), არამედ, „სულიერი თვალის,“ რომელიც კაცს საშუალებას აძლევდა, მთელი სისავსით – ინტელექტუალურად, გრძნობითად და შეგრძნებითადაც კი – საღვთო მყოფობას შეხებოდა.“

ისიხია (ბერძნ. ἡσυχία – „სიმშვიდე, სიჩუმე, უშფოთველობა“) არის გულისყურისა და უმოძრაობის, სიჩუმის, ჭვრეტისა და წმინდა უშფოთველობის ლოცვითი მდგომარეობა. ესაა რეალური შესაძლებლობა, იესო ქრისტეს საღვთო სახელის გამუდმებული გამეორების ლოცვითი პრაქტიკით გამოუთქმელი და უხილავი სიღრმის მისაღწევად: „იესოს ლოცვა მთელი სულიერი ისიხაზმის ცენტრალური ნაწილია. განხორციელებული სიტყვის სახელი განუყოფლადაა დაკავშირებული არსებობის ფუნდამენტურ ფუნქციებთან: ის იმყოფება „გულში,“ ის დაკავშირებულია.“

ქრისტეს სახელის ლოცვით თაყვანისცემას საღვთისმეტყველო საფუძველი წმინდა გრიგოლ პალამას შრომებში ჩაეყარა (მაგალითად, „ტრიადები წმიდა ისიხასტთა დასაცავად“ (1338-1341)). წმინდა გრიგოლის თანახმად, იესოს ლოცვა წარმოადგენს მიმართვას ღვთისადმი არა მხოლოდ მის ზებუნებრივ უსაზღვროებასა და გამოუთქმელობაში, არამედ, ასევე – მორწმუნე ადამიანის გონებასა და გულში მყოფისადმი.

ХХ საუკუნის დასაწყისში, რუსულ მართლმადიდებლობაში ამ პრობლემამ ცნობილი „იმიასლავური“ პოლემიკის კუთხით კვლავ აქტუალობა შეიძინა. სქიმონაზონ ილარიონის (დომრაჩევი) წიგნმა „კავკასიის მთებში“ (1907) და 1912-1913 წლების ათონურ დისკუსიებზე გამოქვეყნებულმა, მღვდელ-მონაზონ ანტონის (ბულატოვიჩი) პუბლიკაციამ – ღვთის სახელის სტატუსთან და თაბორის ნათელთან დაკავშირებით მიიპყრეს ისეთი რუსი მოაზროვნეების ყურადღება, როგორებიც იყვნენ მამა პალვე ფლოროვსკი, მამა სერგეი ბულგაკოვი, ბ.ფ. ერნი, მ.ა. ნოვოსელოვი, ნ.ა. ბერდიაევი, ს.ა. ასკოლდოვი, ვ.ვ. როზანოვი, ა.ფ. ლოსევი. მამა სერგეი ბულგაკოვი ხაზს უსვამდა ამ პოლემიკის ისტორიულ მნიშვნელობას რუსეთის მართლმადიდებლობისათვის. „…პირველად რუსეთის ეკლესიის არსებობის მანძილზე, თავად მის წიაღში და არა ბიზანტიაში, წამოიჭრა სერიოზული დოგმატური საკითხი- ღვთის სახელის შესახებ, რომელიც სერიოზულ განსჯას მოითხოვს.“ „იმიასლავების“ სწავლება, როგორც ერეტიკული, არაერთგზის უარჰყო რუსეთის სინოდალურმა ხელისუფლებამ. წმინდა სინოდის წარმომადგენლებმა ამ მიმართულებას მიანიჭეს სახელი „იმიაბოჟიე,“ რაც ერესში კონკრეტულ დოგმატურ მხილებას ასახავდა: საეკლესიო ხელისუფლების თანახმად (დასკვნით): „იმიაბოჟიას“ მიმდევრები ღმერთს მის სახელს უთანაბრებდნენ, ღმერთის სახელს კი – თავად ღმერთს.

ხაზი უნდა გავუსვათ, რომ ამ საღვთისმეტყველო და რელიგიურ-ფილოსოფიურ პოლემიკას ჰქონდა სრულიად კონკრეტული ფილოსოფიურ-ლინგვისტური და ცხადია, ფილოლოგიური საფუძველი. ცხადია, რომ დოგმატური დავა, ეკლესიურ-კანონიკური, ლიტურგიკული და წეს-განგებითი სფეროს გვერდის ავლით, წინ ვერ წავიდოდა. თუმცაღა „იმიასლავური“ პრობლემატიკის უნიკალურობა მდგომარეობს იმაში, რომ პარალელურად მიმდინარეობდა დისკუსიები სხვადასხვა საკითხებზე: ესაა ენისა და მეტყველების წარმომავლობა, ნაციონალური ენების სტატუსი – ქრისტიანული კულტურის კონტექსტში, უნივერსალური ენის ძიება და ეკლესიის საკრალური ენის ჩამოყალიბება, სიტყვის ანთოლოგიური საფუძვლები. ფართო მნიშვნელობით, დისკუსიები ეხებოდა ფართო მნიშვნელობით – ზოგად ფილოლოგიურ პრობლემებს.

ამგვარად, ფენომენოლოგიაზე დამყარებულ – ა.ფ. ლოსევის სწავლებას (ბერობაში – ანდრონიკე) სახელების (როგორც ინტერსუბიექტურ ნოემატიკური ენერგემის) შესახებ; მამა ს. ბულგაკოვის შრომებში ჩამოყალიბებულ – ლოგოსის სოფიოლოგიურ ინტერპრეტაციას; მამა პ. ფლორენსკის – სიტყვის ორგანიკულ კონცეპციას ცხადია ჰქონდა ბიბლიურ-საღვთისმეტყველო ფესვები – ისიხაზმურ და „იმიასლავურ“ დავებში. მაგრამ ეს სწავლებები რუსული ღვთისმეტყველებისთვის ასევე საპროგრამო აზრებადაც იქცნენ, რაზედაც უკვე მრავალი წლის წინ მკვიდრად იყო გადაწნული რუსული ფილოლოგიის თეორეტიკული პრობლემატიკა.

თუკი ა.ფ. ლოსევის სახელთა ფილოსოფიაში „პირველმყოფობა“ საკუთარი სახელის პლანში განიმარტება: მყოფობა არის სახელი და სახელის ბუნება კი შეუქმნელია აბსოლუტის საიდუმლო აპოფატიკურ სიღრმეში; ამ დროს მამა სერგეი ბულგაკოვი სახელს განმარტავს როგორც „მყოფობის ენერგიას,“ რომელიც შექმნილ და შეუქმნელ სამყაროთა ზღვარზე იბადება; თანაც შექმნადობა არ გამორიცხავს „ზელოგიკურ, უსიტყვო შესაქმეს.“ „ისიხაზმის კომუნიკატორული ვერსიის“ ამ უფაქიზეს ნიუანსებს აქცევს ყურაღებას თვის ღრმა ნაშრომში ლ.ა. გოგოტიშვილი: „თუმცა ისედაც ცხადია უნდა იყოს, მაგრამ მაინც საგანგებოდ ვუსვამთ ხაზს, რომ ქმნილი იდეების სუბსტანცია და სიმბოლოს სოფიური სხეულებრიობა – ლოსევთან სრულიად სხვადასხვა, ერთმანეთთან შეუთავსებელი ფაქტებია. ერთი სუბსტანცია ქმნილია, ხოლო მეორე – წინასაუკუნეობრივი. ლოსევის სოფილოგიის ადეკვატური აღქმისათვის ეს მომენტი ძალიან მნიშვნელოვანია იმ ასპექტში, რომ პრინციპულად სცილდება მაგალითად, ს.ნ. ბულგაკოვის კონცეპციას, რომელიც ყოველთვის მკვეთრად არ განარჩევს ქმნილ და უქმნელ სოფიას. შეგახსენებთ, რომ სოლოვიოვზე დაწერილ თავის საბოლოო წიგნში ლოსევი საგანგებოდ უსვამს ხაზს ამ განსხვავების მნიშვნელობას და თანხმდება, რომ თავად სოლოვიოვთან, ჩამოუყალიბებელი ტერმინოლოგიის გამო – ზოგჯერ პანთეისტური შეხედულებების შუქ-ჩრდილებს რომ დაიკრავს – სოფიის ქმნილი და შეუქმნელი ასპექტები ბოლომდე არ განირჩევა.

სოფილოგია, როგორც სწავლება სოფიის – ღვთის სიბრძნის – შესახებ, ვერცხლის საუკუნის რუსული რელიგიური ფილოსოფიის კონტექსტში ყალიბდება და ნაწილობრივ ვ.ს. სოლოვიოვის ფილოსოფიურ-რელიგიურ შრომებამდე აღწევს. საეკლესიო-დოგმატურ ასპექტში ამ სწავლების შესახებ სრულიად ურთიერთგამომრიცხავი შეფასებების მიუხედავად (კარგადაა ცნობილი ბრალდება აპოსტასიონალურობასათან და კაბალიზმის გავლენასთან დაკავშირებით) რუსული რელიგიური აზროვნების ამ მიმართულებას შესაფერი პატივი მაინც უნდა მივაგოთ. თავისთავად მასში განსაკუთრებული სიმკვეთრით აქტუალიზებულია საღვთისმეტყველო და ფილოლოგიურ პრობლემატიკასთან განუშორებელად დაკავშირებული დისკუსიები.

ვ.ს. სოლოვიოვის, მამა პავლე ფლოროვსკის, მამა სერგი ბუგაკოვის, ა.ფ. ლოსევისა და ვერცხლის საუკუნის სხვა მართლმადიდებელი მოაზროვნეების თეოლოგუმენები და კონცეპტუალური აზრობრივი კონსტრუქციები ყალიბდებოდა იმ აუცილებლობის გათვალისწინებით, რომ თავიდან არიდებულიყო საეკლესიო-დოგმატური პრობლემატიკის ახლებურად გააზრების კონტექსტები (ანუ, მიზანი უფრო ღრმად გააზრების მცდელობა იყო). და არა ეკლესიის დოგმატური სწავლების გარყვნის მცდელობა ანდა, მასში რაიმე პრინციპულად ახლის დანერგვის სურვილი. ამგვარი სახის ღვთისმეტყველებას გზად გარდაუვლად ხვდებოდა ხოლმე ფილოლოგიური პრობლემატიკა. ხოლო ეტიმოლოგიურად გავრცობილი ფილო-ლოგიის ცნება გაიგებოდა, როგორც ლოგოსი-ქრისტეს-განხორციელებული ღვთის სიტყვისა და მისი სახელისადმი სიყვარულის გამოცდილება.

სწავლება ღვთის სახელის თაყვანისცემის შესახებ ონომატოდოქსიის – როგორც საღვთისმეტყველო კონცეპციის და – ონომატოლოგიის, – როგორც ფილოლოგიური კონცეპციის ნაწილად იქცა. ცნობილია, რომ ტერმინი ონომატოლოგია ეწოდება თანამედროვე ფილოლოგიური მეცნიერების ერთ-ერთ ლინგვისტურ ნაწილს, რომელიც სახელებს მათი წარმოშობისა და განვითარების მიხედვით აანალიზებს. თუმცაღა, ეს ლინგვისტიკური დისციოლინა სხვა მიზნებსა და ამოცანებს ითვალისწინებს, ვიდრე ის, რასაც თანამედროვე მკვლევარი ე.ნ. გურკო აღნიშნავს ტერმინით: „საღვთო ონომატოლოგია.“ იგი აღნიშნავს: «…„საღვთო ანომატოლოგია.“ არანაირად არ შემოიფარგლება სახელთა მნიშვნელობის უბრალო განსაზღვრით, არამედ, მნიშვნელოვნად შორს მიდის და ესწრაფვის, რომ ბოლომდე ჩაუღრმავდეს სახელის, განსაკუთრებით კი – საღვთო სახელში, ადამიანის ცხოვრების წესის ფუნდამენტალურ სახეებს. … ტერმინ „საღვთო ონომატოლოგიის“ იდეა ნაკარნახევია ტერმინ „იმიასლავის“ თარგმანის მცდელობით, როგორც რაღაც ისეთის, რაც გამოყენებულია რუსული მართლმადიდებლობის ერთ-ერთი ყველზე ძველი და ყველზე სახასიათო ტენდენციის განსასაზღვრად და რაც დამყარებულია ღვთის სახელის გაღმერთებასა და ინტერპრეტაციაზე, აღმოსავლეთის მართლმადიდებლობის რელიგიური და მისტიკური სწავლების განუყოფელ ნაწილზე. „იმიასლავიე“ არ შეიცავს „საღვთოობის“ პრედიკატს, როგორც თავისი ლინგვისტური სტრუქტურის ნაწილს, მაგრამ ეს არც წარმოადგენს აუცილებლობას. რადგანაც აქ ლაპარაკი, თითქმის უგამონაკლისოდ, ღვთის სახელებს ეხება. პირდაპირი თარგმანით ვიღებთ „ონომატოდოქსიას“ (doxy, სწავლება), თუმცაღა როგორც იმიასლოვიაში, ასევე მართლმადიდებლობაში (Orthodoxy) doxy-ს მაგიერ გამოიყენება „სლავიე“ (მადიდებლობა), ონომატოდოქსია ონომატოლოგიად გადაიქცევა.“

ამგვარად ,ე.ნ. გურკოსთან ორივე ტერმინი (ონომატოდოქსია და ონომატოლოგია) სინონიმურია (მეცნიერები მათში ერთი და იმავე მნიშვნელობას დებენ). ტერმინოლოგიური კორექტირებაც შესაძლებელია: ონომატოდოქსია არის მართლმადიდებლური სწავლება ღვთის სახელის თაყვანისცემის შესახებ, რომელიც ХХ საუკუნის დასაწყისის უბრალო ისტორიული იმიასლავური დისპუტების ჩარჩოებს სცდება. „საღვთო ონომატოლოგია“ – ესაა სწავლება საღვთო სახელების შესახებ, რომელიც ფორმირდებოდა არა მხოლოდ დიონისე არეოპაგელიდან მოყოლებული, კაბადოკიელი მამების, წმინდა გრიგოლ პალამას დროიდან, ვიდრე მამა პავლე ფლორენსკიმდე და სერგეი ბულგაკოვამდე, არამედ ითვალისწინებდა სახელების რელიგიურ, რელიგიურ-ლინგვისტურ, ფილოსოფიურ-ლინგვისტურ და სხვა კონცეპციებს.

თუმცაღა არსი სულაც არ მდგომარეობს ჩვენს მიერ განხილული ცნებების დეფინიციებსა და ტერმინოლოგიურ ნიუანსებში. უკიდურეს მნიშვნელობას იძენს ისიც, რომ – თავად იმიასლავური პოლემიკის პრეცენდენტის წყალობით – იკვეთება პრინციპული შესაძლებლობები თეორიული კვლევის ასაგებად საღვთისმეტყველო და ფილოლოგიური პრობლემატიკის გასაყარზე; როგორც დღეს მეცნიერები ამბობენ ხოლმე: ღვთისმეტყველებისა და ფილოლოგიის დისკურსების გადაკვეთაზე. ის საკითხები, რაც იმიასლავურმა პოლემიკამ წარმოშვა თანამედროვე ეკლესიაში, უეჭველად შეიძენს საღვთისმეტყველო და საყოველთაო მნიშვნელობას.

მნიშვნელოვანია, რომ ამ ყველაფერთან უშუალოდ იყოს დაკავშირებული მთელი ეკლესია, როგორც ეს ბიზანტიურ ტრადიციაში ხდებოდა ხოლმე: „ბიზანტიაში – წერდა მამა იოანე მეიენდორფი – ღვთისმეტყველება არასოდეს ყოფილა პროფესიონალების, ანდა „ეკლესიის მესვეურთა“ მონოპოლია. მთელი ბიზანტიური პერიოდის განმავლობაში არ არსებულა არცერთი საეკლესიო კრება, რომლის დადგენილებაც სადაო არ გამხდარიყო. ხოლო ცალკეული იმპერატორის მცდელობას, ბრძანებების საშუალებით დაერეგულირებინა ქვეშევრდომთა სინდისის თავისუფლება, მოსდევდა არა იმდენად დამოუკიდებელი საეკლესიო ხელისუფლების უკურეაქცია, რამდენადაც ეკლესიის, როგორც ერთი სხეულის, მდუმარე წინააღმდეგობა.“ ბიზანტიის ინტელექტუალური და სულიერი ელიტა – იმპერატორები, ბერები, პოეტები, მწერლები, ლიტერატურის კრიტიკოსები, ფილოსოფოსები, პოლიტიკოსები – საღვთისმეტყველო საკითხების დამუშავებაში მონაწილეობდა, და მათი საღვთისმეტყველო მოღვაწეობის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფაქტორი უმაღლესი ფილოლოგიური განათლება იყო. იმედი ვიქონიოთ, ღვთისმეტყველებისა და ფილოლოგიის თანამეგობრობა თანამედროვე მართლმადიდებლობაშიც აღორძინდება და ყველა ქრისტიანის ცხოვრებაში გამოიღებს უხვ სულიერ ნაყოფს.

მსგავსი სტატიები

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

კატეგორიები

ახალი კომენტარები