მთავარი » საეკლესიო ხელოვნება

საეკლესიო გალობის ისტორიული განვითარება საქართველოში

სტატიის ავტორი: | თარიღი: 23.06.2013 | 8,207 ნახვა

“პირველთა მათ ჟამთა არარაჲ აქუნდა სხუაჲ საგალობელად საეკლესიოდ თჳნიერ ფსალმუნთა წიგნისა”

საქართველოში საეკლესიო გალობა მოციქულთა ეპოქიდან მკვიდრდება.
ჭეშმარიტი გაგებით არსებობს მხოლოდ ერთი ეკლესია და, შესაბამისად, აღევლინებოდა და აღევლინება მხოლოდ ერთადერთი საეკლესიო გალობა ნებისმიერი ქვეყნის ყველა მართლმადიდებლურ ტაძარში.

გალობის ისტორიული განვითარების შესახებ “ამბიონს” თბილისის სასულიერო აკადემიის პატროლოგიისა და დოგმატიკის კათედრის გამგე, ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი ედიშერ ჭელიძე ესაუბრა:

“ურყევი საეკლესიო დოგმატის მიხედვით არსებობს ერთი და მხოლოდ, ერთადერთი წმინდა კათოლიკე სამოციქულო მართლმადიდებელი ეკლესია, რომელიც შემწირველობს და მწირობს მთელ დედამიწაზე, მთელ სოფელში. მგალობლები შესაბამისად, მართლმადიდებელი ეკლესიის გალობაც ერთადერთია, რაც თავისთავს ასევე მხოლოობითად და იგივეობრივად ავლენს ცათა შინა და ქვეყანასა ზედა, მთელ ქვეყნიერებაზე, ყველა მართლმადიდებელ ერში, ყველა მართლმადიდებელ ტაძარში. მართლმადიდებელი ეკლესია ცნობს მხოლოდ ერთ გალობას, – თავისი შინაარსით, აზრობრივი რაობით, საეკლესიო მელოდიურობით, სულიერი გრძნობადობით და თავისი ზენა (სულიერი) მეტყველებით იგივეობრივს, – აღვლენილს უფლისადმი სხვადასხვა ხორციელ ენაზე, სხვადასხვა ხორციელი ბაგით, სხვადასხვა ხორციელი ხმოვანებითა და ჟღერადობით, სხადასხვა ხორციელ ადგილას, სხვადასხვა ხორციელ განთესილობაში. გამოკვეთილი ერესია, ამ საკითხზე რაიმე სხვაგვარი გაგება გვქონდეს, ვინაიდან მართლმადიდებელი ხალხები და ქვეყნები, ნებისმიერი ეროვნებისა და ქვეყნის მართლმადიდებელნი ერთი სამწყსოა, ერთი სულიერი ერია, ერთი ტომია, ერთი საღვთო კრებულია (“იყვნენ ერთ სამწყსო და ერთ მწყემს”, იოანე 10.16), ხოლო ერთი კრებულისგან ერთ და მხოლო ეკლესიაში ყველგან და ყოველ დროს ოდენ ერთი გალობის, ერთი თაყვანისცემითი სადიდებლის აღვლენაა შესაძლებელი.

საქართველოში გალობის ტრადიცია, რა თქმა უნდა, სათავეს იღებს იმ დროიდან, როდესაც ქართლის მიწაზე მაცხოვრის მართლმადიდებელმა ეკლესიამ მღვდელმოქმედებითი მოღვაწეობა დაიწყო. ეს სათავე პირველი საუკუნეა არა მხოლოდ სათნო გადმოცემით, არამედ – ურყევი მეცნიერული დასაბუთებით. ამის უეჭველი მტკიცებულება გახლავთ ლიტურგიკული ტერმინები, რომლებიც სწორედ უადრეს დროში (I-II-III სს-ში) შემოვიდნენ ბერძნულიდან ქართულში („მარტვილია”, „ოდიკი”, „ემბაზი” და სხვ.), რომლებიც თვით საბერძნეთში შესაბამისი ლიტურგიკული გაგებით უკვე სრულიად ქრებიან II, III, IV საუკუნეებიდან (ცხადია, ეს ტერმინები ჩვენთან მაშინ შემოვიდოდა, როდესაც მათ საკუთრივ ბერძნულ ენაში რეალურად გამოყენებადი მღვდელმოქმედებითი ტერმინების ფუნქცია ეკისრათ).

ამრიგად, მეცნიერულადაც უეჭველია, რომ საქართველოში ქრისტიანული მოძღვრების ეკლესიური, ლიტურგიკული ანუ მღვდელმოქმედებითი დაფუძნებულობა უადრესი დროიდანვე, პირველი საუკუნიდანვე იღებს სათავეს. როგორც ცნობილია, ლიტურგიკული მსახურებისგან განუყოფელია გალობითი მხარე. შესაბამისად, საეკლესიო გალობაც იმ უადრეს ეპოქაში შემოვიდოდა საქართველოში და ნათელია, რომ შემოვიდოდა ოდენ თავისი ფუნდამენტური (დოგმატური) თვისობრიობით, რითაც საზოგადოდ საეკლესიო გალობა განისაზღვრება და რაც კანონდებითად გამორიცხავს მის კვალიფიცირებას კერძოობითად ბერძნულ, ლათინურ, ქართულ, რუსულ, ბულგარულ თუ რომელიმე სხვა ეროვნულ ფენომენად.

რას გულისხმობს საეკლესიო გალობა ანუ რატომაა საეკლესიო გალობა ზექვეყნიური სიწმინდე და არა კონკრეტულ ლოკალში წარმოქმნილი ამქყვეყნიური (ამა თუ იმ ერისა თუ ქვეყნისთვის ნიშანდობლივი) მოვლენა?

უტყუარი ცნობები გვაქვს, რომ ჯერ კიდევ სამოციქულო ეპოქაში ეკლესიაში მხოლოდ ფსალმუნნი და ფსალმუნთა წიგნზე დართული ცხრა ბიბლიური (იგივე ფსალმუნური) გალობა იგალობებოდა (ქვემოთ დავითის ფსალმუნთა და მათზე დართული ცხრა ბიბლიური გალობის, როგორც ყოვლითურთ ერთმთლიანი გალობითი და ლიტურგიკული მოვლენის აღმნიშვნელად ვიყენებთ ტერმინს „ფსალმუნ-გალობანი”). სხვა რამ გალობითი ტექსტები შექმნილი არ გახლდათ. ჩვენი დიდი ღვთისმეტყველი წმინდა ეფრემ მცირე მკაფიოდ მიუთითებს, როდესაც იგი „ფსალმუნთა განმარტებების” მისეულ თარგმანს თავის წინასიტყვაობას ურთავს, რომ „პირველთა მათ ჟამთა არარაჲ აქუნდა სხუაჲ საგალობელად საეკლესიოდ თჳნიერ ფსალმუნთა წიგნისა”.

აბსოლუტურად უეჭველია, რომ საეკლესიო გალობა ესაა მხოლოდ და მხოლოდ ფსალმუნური გალობა, ოღონდ ტექსტობრივად, მოცულობითად, რეპერტუარულად თანდათანობით განვრცობილი.

ფსალმუნის გალობითი განვრცობა, რეპერტუარულია, მაგრამ მისი ურყევი ფუნდამენტი, შიგთავსი, რაობა, განმსაზღვრელობა გახლავთ ფსალმუნი, ხოლო გალობის ფსალმუნური თვისება საეკლესიო გალობას ამა ქვეყნიურისგან, ხორციელებისგან სრულიად განაშორებს, ზეციურ მოვლენად წარმოგვიჩენს. დოგმატურად განისაზღვრება, რომ ეკლესია არის „ცაი ქუეყანასა ზედა”. შესაბამისად, ეკლესიური გალობა ესაა ოდენ ზეციური გალობა სხვადასხვა ხორციელი ბაგითა და ხორციელი ენით ამქვეყნიდან აღვლენილი ღვთისადმი.

ამრიგად, ვინაიდან ფსალმუნნი ცხრა ბიბლიური გალობითურთ (ანუ “ფსალმუნ-გალობანი”) გახლავთ ერთადერთი ქვაკუთხედი საეკლესიო გალობისა, შესაბამისად მხოლოდ ის გალობაა საეკლესიო, რომელიც ყოვლითურთ ფსალმუნურია ანუ რომელიც სრულიად და ყოვლითურთ განმსჭვალულია ფსალმუნური კილოთი, ტონალობით, ხმიერებით, სულისკვეთებით, სულიერი განცდის ოდენ ფსალმუნური გამოხატულებით ანუ, ზოგადად, გალობის ფსალმუნური კანონიკით. შესაბამისად, ვინაიდან აბსოლუტურად შეუძლებელია დაშვება იმისა, რომ თითქოს, ერთა ეროვნული თვისებების კვალობაზე, თვისობრივად განიყოფებოდეს ფსალმუნნი (ზოგადად, წმინდა წერილი) და არსებობდეს, მაგალითად, ერთი მხრივ, ეროვნული ბერძნული ფსალმუნნი და ეროვნული ბერძნული წმინდა წერილი, მეორე მხრივ კი, მისგან თვისობრივად განსხვავებული ეროვნული ლათინური ფსალმუნნი და ეროვნული ლათინური წმინდა წერილი, ანდა კიდევ, მესამე მხრივ, მათგან განსხვავებული ეროვნული სლავური ფსალმუნნი და ეროვნული სლავური წმინდა წერილი და ა.შ. ანალოგიურად ყოვლად წარმოუდენელია და თავის მოტყუებაა ფიქრი იმისა, რომ ერთგვამოვანი მართლმადიდებელი ეკლესიის ერთი და მხოლო ლიტურგიის არსობრივი ნაწილი გალობა, – ყოვლითურთ ფსალმუნური და ფსალმოდიური, – ერთა და რეგიონთა მიხედვით თვისობრივად იცვლებოდეს და მრავალ სხვადასხვა საეკლესიო გალობად ყალიბდებოდეს.

რა განსხვავებაა ტერმინ “ფსალმუნსა” და ტერმინ “ფსალმუნურ გალობას” შორის?

“ფსალმუნი”, როგორც წმინდა წერილის ნაწილი, ნიშნავს მელოდიასაც და საგალობელ ტექსტსაც. შესაბამისად, ფსალმუნები მელოდიითაც და ტექსტობრივი მონაცემითაც ხორციელი ავტორობის ნიშნით დავით წინასწარმეტყველს ეკუთვნის, მაშინ როცა აბსოლუტურად იმავე ფსალმუნური მელოდიურობისა და სულიერი თვისების მქონე საეკლესიო საგალობლები ტექსტობრივად ეკლესიის მამათა კალმითაა დაწერილი. სხვაგვარად, საეკლესიო საგალობლებიც არსობრივად ფსალმუნებია, მხოლოდ – ეკლესიის მამათაგან დაწერილნი. ეს ნიშნავს, რომ, ერთი მხრივ, ფსალმუნთა ანუ დავითისგან დაწერილ საგალობელთა (გნებავთ, ლოცვათა, როგორც უწოდებს მათ პეტრიწი), მეორე მხრივ კი, საეკლესიო გალობათა შორის განსხვავება ოდენ ტექსტობრივია, ოდენ მასალობრივია და არანაირად თვისობრივი, არანაირად გალობითი.

დავითმა დააფუძნა ტრადიცია ფსალმუნურ საგალობელთა წერისა და არსებითად ყველა ის გალობითი ტექსტი, რაც ეკლესიაში აღევლინება, კვლავ ხაზგასმით გავიმეორებთ,

თავისი სულიერი დატვირთულობით იგივე ფსალმუნია, თუმცა არა ტექსტობრივი მოცემულობით, არამედ გალობითი ანუ ლიტურგიკული თვისებით. ასე რომ, იმ გალობაში, სადაც ფსალმუნური ხაზი, გეზი, ხედვა და ტონალობა ანუ, ზოგადად, ფსალმუნური მელოდიურობა არ არის დაცული, ის არ შეიძლება საეკლესიო ანუ ლიტურგიკულ გალობად ჩაითვალოს.

რას ნიშნავს „დასადებელნი“?

საეკლესიო გალობა რომ მხოლოდ ფსალმუნური გალობის, ფსალმოდიის საეკლესიო განვრცობაა და არა დამოუკიდებელი რამ მოვლენა, ამას თვით ქართული ლიტურგიკული ტერმინოლოგიაც ზედმიწევნით ცხადად გვიჩვენებს, გამომდინარე იქიდან, რომ, როგორც ცნობილია, საეკლესიო გალობათა ცალკეული სტროფები იწოდებოდა (და იწოდება) ტერმინით “დასდებელნი” ან, უფრო არქაული ფორმით, „დასადებელნი”, რაც ნიშნავს – დასამატებელს ანუ იმას, რაც “დაედება”, “დაერთვის”, ემატება რაღაცას, ხოლო ეს “რაღაც” არის მხოლოდ და მხოლოდ ფსალმუნ-გალობანი ანუ ფსალმუნნი ზემოხსენებულ ცხრა ბიბლიურ გალობასთან ერთად. ამრიგად, მითითებული ტერმინის კვალობაზე, უკლებლივ ყველა საეკლესიო გალობითი სტროფი “დასადებელია” ანუ ბიბლიურ “ფსალმუნ-გალობათა ტექსტებზე დასამატებელია”.

რა ქმნიდა ამგვარი დამატების აუცილებლობას?

საქმე ისაა, რომ ეკლესიის ისტორიაში მისი ამქვეყნიური დაფუძნებიდანვე (და უფრო ადრეც, მაცხოვრის განკაცებიდანვე), მრავალი საღვთო და ისტორიული ფაქტი მოხდა (და ხდება), რომლებიც ფსალმუნებში ან საერთოდ არ აღნიშნულა, რაც, რა თქმა უნდა, სრულიად ბუნებრივია (მაგალითად, წმინდა მარტვილთა და მეუდაბნოეთა მოღვაწეობანი, მსოფლიო კრებანი და საეკლესიო ისტორიის სხვა უდიდესი ნიშანდებანი, ცხოველმყოფელ სიწმინდეთა საკვირველთმოქმედებანი და ა. შ.) წმიდა ღმერთო ნოტი ყველა ეს წმინდა მოვლენა სრულად უნდა ასახულიყო ლიტურგიკულ მსახურებაში, თითოეულ მათგანს უნდა მიძღვნოდა საგანგებო საგალობელი (ძლისპირ-გალობა, ტროპარ-კონდაკი, სტიქარონი, იბაკოჲ, ჴელთაბანისაჲ, სიწმიდის შემოყვანებისაჲ, ოხითაჲ და ა. შ), მაგრამ, ტექსტობრივი განსხვავებულობის მიუხედავად, ფსალმუნ-გალობათა სამგალობლო წესთან აღნიშნულ საეკლესიო საგალობელთა ყოვლად დაურღვეველი სულიერი და გალობითი კავშირის წარმოსაჩენად უცთომელმა საეკლესიო ხედვამ შემოიტანა ტერმინი “დასადებელნი” (“ფსალმუნ-გალობებზე დასამატებელნი”), რითაც ტერმინოლოგიურად განსაზღვრა უკლებლივ ყველა საეკლესიო გალობითი სტროფის თვისობრივი სახელი.

ამრიგად, მთელი საეკლესიო გალობა არის ბიბლიურ ფსალმუნ-გალობათა “დასადებელნი (დასდებელნი)” ანუ ტექსტობრივი დამატებები. ამასვე ურყევად ადასტურებს ლიტურგიკულ მეცნიერებაში კარგად ცნობილი კიდევ ერთი უდიდესი ფაქტი, სრულად გამოხატული და შენარჩუნებული სწორედ ქართულ სინამდვილეში, რაც გულისხმობს ცხრა „გალობისგან” შემდგარი სრული საეკლესიო საგალობლის ანუ „კანონის” თითოეული გალობის სახელწოდებად ფსალმუნებზე დართული ცხრა ბიბლიური გალობის დასაწყისი სიტყვის ან ორსიტყვედის დაცულობას (აღნიშნული მოვლენა, რაც უძველეს ეპოქაში, ცხადია, ნიშანდობლივი იქნებოდა ყველა იმდროინდელი მართლმადიდებელი ქვეყნისთვის, როგორც მივუთითეთ დღეისათვის საღვთო არქაიზმად დაცულია მხოლოდ ქართულენოვან ლიტურგიკულ სინამდვილეში). მაგალითად, საეკლესიო “გალობანის” ანუ “კანონის” პირველი გალობის (ბერძნულად პირველი ოდის) სახელია “უგალობდითსა”, შესაბამისად იმისა, რომ სწორედ ამ სიტყვით იწყება „ფსალმუნ-გალობათა” პირველი ბიბლიური გალობა (“უგალობდეთ უფალსა, რამეთუ დიდებით დიდებულ არს”); მეორე საეკლესიო გალობის სახელია ”მოიხილესა” შესაბამისად ფსალმუნ-გალობათა მეორე ბიბლიური გალობისა ( “მოიხილე, ცაო, და ვიტყოდი, და ისმენდინ ქუეყანაჲ სიტყუათა პირისა ჩემისათა”); მსგავსადვე, მესამე საეკლესიო გალობას ეწოდება „განძლიერდასა”, რადგან ამ სიტყვით იწყება ფსალმუნ-გალობათა მესამე ბიბლიური გალობა (“განძლიერდა გული ჩემი უფლისა მიერ”). მეოთხე საეკლესიო გალობა – „უფალო მესმასა” (ფსალმუნ-გალობათა მეოთხე ბიბლიური გალობის დასაწყისი: „უფალო, მესმა სმენაჲ შენი და შემეშინა”); მეხუთე საეკლესიო გალობა – „ღამითგანსა” (ფსალმუნ-გალობათა მეხუთე ბიბლიური გალობის დასაწყისი: „ღამითგან აღიმსთობს სული ჩემი შენდამი, ღმერთო”); მეექვსე საეკლესიო გალობა – “ღაღადყავსა” ( ფსალმუნ-გალობათა მეექვსე ბიბლიური გალობის დასაწყისი: „ღაღად-ვყავ ჭირსა ჩემსა უფლისა მიმართ ღმრთისა ჩემისა და ისმინა ჩემი”); მეშვიდე საეკლესიო გალობა – „კურთხეულარსა” ( ფსალმუნ-გალობათა მეშვიდე ბიბლიური გალობის დასაწყისი: „კურთხეულ ხარ შენ, უფალო ღმერთო მამათა ჩუენთაო”); მერვე საეკლესიო გალობა – „აკურთხევდითსა” (ფსალმუნ-გალობათა მერვე ბიბლიური გალობის დასაწყისი: „აკურთხევდით ყოველნი საქმენი უფლისანი უფალსა”); მეცხრე საეკლესიო გალობა – „ადიდებდითსა” ( ფსალმუნ-გალობათა მეცხრე ბიბლიური გალობის დასაწყისი: „ადიდებს სული ჩემი უფალსა”). მივუთითთებთ, რომ ასევე ოდენ ფსალმუნური თვისებისაა, თუნდაც მათი სახელწოდებიდან გამომდინარე მცირე ფორმის საეკლესიო საგალობლები ანუ სტიქარონები: “აქებდითსა” და “უფალო ღაღადყავსა”, მითითებული ურყევი ფაქტი დადასტურებაა კვლავაც იმისა, რომ საეკლესიო გალობანი მხოლოდ და მხოლოდ ფსალმუნ-გალობათა ცხრა ბიბლიური გალობის დანართებია. სავსებით ნათელია, რომ ეკლესიაში ფსალმუნებთან ერთად სრულად იგალობებოდა ცხრა ბიბლიური გალობაც, რომლებსაც, ლიტურგიკული საჭიროებისამებრ, დაერთვოდა ანუ „დაედებოდა” ესა თუ ის საეკლესიო გალობითი სტროფი. შემდეგში, ეკლესიის ყოველდღიურ სამგალობლო რეპერტუარში საეკლესიო დანართების მატებამ განაპირობა ხსენებულ ბიბლიურ გალობათა სრული ტექსტების თანდათანობითი შეკვეცა, ბოლოს კი მათი დაყვანა მხოლოდ დასაწყის სიტყვებამდე განმსაზღვრელად იმ საეკლესიო გალობათა სულიერი რაობისა, რომლებიც მათ დაერთვოდა. ეს ნიშნავს, რომ პირველ ბიბლიურ გალობაზე დართული საეკლესიო სტროფები სწორედ ამ პირველი გალობის სულიერი ტონალობისა და გალობითი თვისებისა უნდა ყოფილიყო, მეორე ბიბლიურ გალობაზე დართულნი – მეორისა, მესამეზე დართულნი – მესამისა და ასე შემდეგ.

საეკელსიო გალობის რამდენნაირი მელოდიური ნაირსახეობა არსებობს?

ფსალმუნნი მელოდიურად და გალობითი განწყობით ნაირსახოვანია. ნაირსახეობა მელოდიურობისა ნიშანდობლივი ხდება საეკლესიო გალობითი ტრადიციისთვისაც. VIII საუკუნემდე, არსებითად იოანე დამასკელამდე (675/676 –749 წ.-ის 4 დეკემბერი) გამოკვეთილად იყო მხოლოდ ოთხი საეკლესიო ხმა ანუ ოთხი საეკლესიო მელოდიური სტრუქტურა, რომლებსაც ეწოდებათ: (I) “ჴმაჲ ა”, (II) “ჴმაჲ ბ”, (III) “ჴმაჲ გ”, (IV) “ჴმაჲ დ”. წმ. იოანე დამასკელმა აღნიშნულ ხმებს შესძინა კიდევ ოთხი და ასე სრულიქმნა საეკლესიო გალობითი კანონიკა რვახმედ სისტემად ანუ „ოქტოექოსად”. დამასკელისგან შემატებულ ოთხ ხმას ქართულ ლიტურგიკულ ტრადიციაში ეწოდა „გუერდნი“. მაშ, “ჴმაჲ ა გუერდი” ნიშნავს საეკლესიო გალობის მეხუთე ხმას, ისევე როგორც “ჴმაჲ ბ გუერდი” ნიშნავს საეკლესიო გალობის მეექვსე ხმას, მომდევნო “ჴმაჲ გ გუერდი” ნიშნავს საეკლესიო გალობის მეშვიდე ხმას, ხოლო “ჴმაჲ დ გუერდი” ნიშნავს საეკლესიო გალობის მერვე ხმას. იოანე დამასკელმა და, ზოგადად, ლიტურგიკულმა ტრადიციამ ეს საეკლესიო გალობითი რვა ხმა კი არ გამოიგონა, არამედ მხოლოდ გამოკვეთა ფსალმუნურ გალობაში ბუნებითად არსებული მელოდიური სტრუქტურები. თავის მხრივ, რვახმედი გალობითი კანონიკის ჩამოყალიბებით საეკლესიო გალობამ სრულყო თავისი თავი მელოდიური მრავალფეროვნების კუთხით. შესაბამისად, შემდეგში აღნიშნულ ხმათა არც რაოდენობროვი მატება არცთუ რაოდენობრივი კლება არ მომხდარა, ვინაიდან ხსენებული რვა ხმა განისაზღვრა როგორც ამოწურვა, სრულყოფა ფსალმუნურ მელოდიათა საეკლესიო ხმებზე გადმოტანისა ანუ აღნიშნული რვახმედობა საეკლესიო ლიტურგიკულ წიაღში ფსალმუნურ მელოდიათა მყარ მელოდიურ სტრუქტურებად ჩამოყალიბების პროცესის ამოწურვადაა მიჩნეული”.

ქეთი ჭელიძე


სტატიაზე ვრცელდება "ამბიონის" საავტორო უფლებები


კომენტარების შინაარსზე პასუხს არ აგებს "ამბიონის" რედაქცია. გთხოვთ, უცენზურო და კანონის საწინააღმდეგო შინაარსის შემცველი კომენტარების დაწერისგან თავი შეიკავოთ.

კომენტარის დატოვება

დაწერეთ თქვენი კომენტარი. თქვენ შეგიძლიათ გამოიწეროთ ეს კომენტარები RSS არხის საშუალებით

გთხოვთ იყოთ თემასთან ახლოს, სპამ კომენტარები დაიბლოკება სისტემის მიერ.

შეგიძლიათ გამოიყენოთ შემდეგი ტეგები:

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong> 

კომენტირებისას შეგიძლიათ გამოიყენოთ თქვენი Gravatar-ი

"იყავი უმეცარი სიბრძნეში და ნუ მოაჩვენებ თავს ბრძნად, როდესაც უგუნური ხარ", - წმ. ისააკ ასური.